Borsa endekslerinde son günlerde gözlemlenen keskin dalgalanmalar, küresel ekonomik ortam ve finans sisteminin çevresinde dönen belirsizliklerin ve artan risklerin yalnızca bir göstergesi. Bu durum, yatırımcılar arasında tedirginlik yaratmakta.
Bugün The New York Times gazetesinde yayımlanan bir analizde, artan riskleri tetikleyen unsurlar arasında yalnızca yapay zeka yatırımlarına yönlendirilen yüz milyarlarca doların balona dönüşme olasılığı bulunmuyor. Kripto paraların değerinde yaşanan sert düşüşler ve geleneksel bankacılığa hızla entegre olmaları da dikkate değer. Ayrıca, gölge bankalar ve bazı geleneksel bankaların sağladığı yüksek miktarlardaki krediler sonucunda meydana gelen milyar dolarlık iflaslar dikkat çekiyor.
RİSKLERİ ARTIRAN UNSURLAR
ABD ve benzeri birçok ülkenin ulaşmış olduğu dev kamu borçları, bu risklerin artmasında etkili bir diğer unsur. Eski Başkan Donald Trump’ın belirsiz politikaları ve yönetimin ekonomik ajandasının temel ögesi olan gümrük tarifelerinin ABD Yüksek Mahkemesi'nden anayasaya aykırı bulunma olasılığı da riskleri artırıyor.
Harvard Üniversitesi'nden ekonomi profesörü Kenneth Rogoff, “Oynaklık göstergelerinin yakın zamana kadar bu kadar düşük kalmasına şaşırıyorum” diyerek, piyasa değerlemelerinin riskleri doğru bir şekilde yansıtmadığını ifade etti.
S&P 500 endeksi son dönem dalgalanmalarına rağmen bu yıl hala yaklaşık yüzde 14 artıda olmasına rağmen, Rogoff bu durumun sürdürülebilir bir ekonomik büyümenin habercisi olmadığını düşünüyor.
YAPAY ZEKA ETKİSİ
Rogoff, borsa fiyatlarının yükselişinin, gelecekteki ekonomik büyümenin değil, şirketlerin yapay zekanın verimliliği artıracağı ve iş gücünü azaltacağı beklentisinin bir sonucu olduğunu belirtti. “Şirketler, çok sayıda çalışanın işten çıkarılacağının farkında; bu nedenle kazançların yüksek olacağını düşünüyorlar,” dedi.
Yapay zeka veri merkezlerinin inşasının ekonomiyi canlandırmasına rağmen, bu tesisler tamamlandığında küçük ekiplerle çalışacak. Yapay zeka etrafındaki spekülasyonların yarattığı belirsizlik ise büyük ölçüde kaçınılmaz olarak kalıyor. Değişim potansiyeli taşıyan bir teknolojinin etkisini anlamak, oldukça güç.
BÜYÜMENİN SÜRESİZ DEVAM EDECEĞİ VARSAYIMI
Bugün, Nvidia gibi firmaların 5 trilyon dolarlık piyasa değerleri, büyümenin sürekliliğine dair bir varsayıma dayandığı izlenimi veriyor. Ancak bu şirketler, milyarlarca dolar yatırım yapmalarına rağmen henüz ciddi bir kâr elde edebilmiş değil.
Eleştirmenler, birkaç büyük teknoloji şirketinin birbirleriyle yürüttükleri devasa işlemlerle değerlerini yapay şekilde şişirdiklerini savunuyor. Yüksek hisse fiyatlarının devamı için bir diğer etken ise, regülasyonlardan büyük oranda muaf olan gölge bankaların verdikleri krediler. Bu özel kredi firmalarının faaliyetlerinin opaklığı, sistemdeki gerçek risk düzeyinin değerlendirilmesini zorlaştırıyor.
TRUMP GÜVENLİK DUVARLARINI GEVŞETTİ
Trump yönetimi döneminde, emeklilik fonlarının nereye yatırım yapabileceğine dair güvenlik önlemleri de azaltıldı. Artık birçok Amerikalının uzun vadeli emeklilik birikimleri, gayrimenkul, kripto paralar ve özel sermaye fonları gibi riskli varlıklara yönlendirilebiliyor.
Bu varlıkların iç içe geçmesi, finansal sistemi korumak için amaçlanan mekanizmaları çürütüyor. Bazı uzmanlar, bu durumu 2008 finans krizine zemin hazırlayan riskli uygulamaların bir yeniden tekrarı olarak değerlendiriyor. Yale Üniversitesi'nden hukuk ve finans uzmanı Natasha Sarin, “Bu durum fazlasıyla endişe verici. Çok profesyonel finansal oyuncular bile, mevcut riskleri tam olarak anlayamıyor,” diyor.
ALARM ZİLLERİ ÇALMAYA BAŞLADI
İngiltere Merkez Bankası Başkanı Andrew Bailey, geçen ay özel kredi kuruluşlarının riskli borç verme uygulamaları hakkında uyarıda bulundu. Bailey, mevcut ürün paketlemesini 2008 çöküşünün öncesindeki hale benzeterek, “alarm zillerinin çalmaya başladığını” belirtti.
Uluslararası Para Fonu (IMF) da Ekim ayında “finansal istikrara yönelik yeni tehditler” konusunda benzer korkular dile getirdi. Kripto paraların yasaklanmasını isteyen JPMorgan CEO'su Jamie Dimon da son dönemde fikir değiştirerek, banka bu ay kendi dijital token'ını çıkardı. Dimon, Ekim ayında özel kredilere ilişkin risklere dikkat çekerek, “Bir hamam böceği gördüğünüzde, muhtemelen daha fazlası vardır,” dedi. Ancak geçen hafta bankanın varlık yönetimi departmanı, özel krediyi portföylerin “olmazsa olmazı” olarak tanımladı.
ÇÖKÜŞ İHTİMALİNİ GÖRSELER DE YÜKSELİŞTEN GERİ KALMAK İSTEMİYORLAR
Büyük yatırım bankalarının çoğu, yaklaşan bir çöküş ihtimalini görsede, yükseliş trendinin dışında kalmak istemiyor. Eswar S. Prasad ise “Büyük yatırım bankalarının çoğu, iki tarafı da yönetmeye çalışıyor,” diyerek rekabet ortamında riskli varlıklardan uzak durmanın zorluğunu vurguladı.
Amerika Birleşik Devletleri ve diğer büyük ekonomilerin kamu borçları da endişelerin bir kaynağı. Cornell Üniversitesi’nden Prasad, finansal sistemdeki kırılganlıkların ciddi olduğunu; ancak “arka planda büyüyen daha büyük sorunun gelişmiş ekonomilerdeki kamu borçları” olduğunu ifade etti.
ABD'NİN KAMU BORCU 38 TRİLYON DOLAR
ABD’nin kamu borcu, 38 trilyon dolara ulaşmış durumda; bu da ülkenin ekonomik büyüklüğünün yaklaşık yüzde 125'ine eşit. Bu yıl Nisan'da Trump’ın başlattığı ticaret savaşları, ABD’nin kredi itibarına dair geleneksel güveni zaten sarsmıştı.
Ekonomistler Alan J. Auerbach ve William Gale tarafından hazırlanan bir çalışma, ABD’nin borç düzeyinin “sürdürülemez” olduğu konusundaki yaygın bir kanaati doğrulamaktadır.
İkilinin incelemesi, mevcut borç seviyelerinin “ülkenin küresel ekonomik liderliğini, doların rezerv para statüsünü ve Hazine tahvillerinin güvenli liman konumunu tehdit edebileceği” uyarısını yapmaktadır. Mevcut durumun ABD tarihindeki diğer hiçbir dönemde yaşanmamış olduğu belirtilmektedir.
Geleceği tahmin etmek zor. Ancak biriken riskler son derece endişe verici. Harvard'dan Rogoff, “Durumun nereye varacağını tahmin etmek oldukça zor,” diyerek, “Gidişat hakkında iyi hislerim yok,” diye ekledi.
DOLAR
EURO
İNG. STERLİNİ
İSV. FRANGI
KAN. DOLARI
ÇEYREK ALTIN
BITCOIN