Evde Oturmak İçin Mi Okudum?

ŞEHRİBAN KIRAÇ / NEFES

İş bulma imkanlarının azalması, yeterli yaşam standardını sağlayamama ve geleceğe olan belirsizlik nedeniyle gençler evlerine kapanma eğiliminde. Yeni yılın başlangıcında yaklaşık 1 milyon üniversite mezunu işsiz durumda. Kasım 2025 itibarıyla 269 bin 772 önlisans, 282 bin 452 lisans, 12 bin 869 yüksek lisans ve 545 doktora mezunu genç, İŞKUR üzerinden iş bekliyor. Bu rakam toplamda 565 bin 638 yüksekokul mezunu gencin devletin iş bulmasını temenni ettiğini gösteriyor. Bu gençlerin yüzde 12.5'i, yani 70 bin 822’si, bir yıldan uzun süredir İŞKUR'dan iş bulma umudunu taşımakta. Resmi istatistikler, Türkiye'de lisans mezunlarının ortalama iş bulma süresinin 14.4 ay olarak belirlendiğini gösteriyor. Uzun iş bulma süreleri, gençlerin umutlarını daha da kırıyor.

Yüzde 24.6’sı İşsiz

OECD ülkeleri arasında üniversite mezunlarında en düşük istihdam oranına sahip olan Türkiye’de, 25-64 yaş aralığındaki üniversite mezunlarının yüzde 24.6’sının işsiz olduğu tespit edildi. 2024 yılı itibarıyla Türkiye’de üniversite mezunu sayısının 13 milyona ulaşması bekleniyor. Her yıl yüz binlerce yeni mezun iş gücüne katılırken, iş olanakları bu artışı karşılayamadığından, önemli bir kısım ya iş bulmakta zorlanıyor ya da kendi eğitim alanlarıyla alakasız, düşük ücretli işler yapmak zorunda kalıyor. Şilan, Irmak, Ahmet ve Roz gibi gençler, yıllarca emek verip üniversite bitirmelerine rağmen iş bulamamanın sıkıntısını yaşıyor. İşsiz üniversite mezunlarının ortak sorunları ise şöyle sıralanıyor:

Sosyalleşmek Yok

“İşsizlik psikolojisi oldukça zorlayıcı. Umutlarımız gitgide azalıyor. Tüm gün iş bulma sitelerinde geçiriyoruz. Temel ihtiyaçlarımız dışında alışveriş yapma lüksümüz kalmadı. Sosyalleşmenin tek yolu iş görüşmelerine gitmek. Arkadaşlarımızla buluşmak için ya parkları ya da evleri tercih ediyoruz. Hatta çoğunlukla iş görüşmesine gitmek için bile maddi yetersizlik yaşıyoruz. Bir iş bulursam, ilk olarak arkadaşlarımla bir kafede oturmayı, sinemaya gitmeyi ya da borçlarımı kapatmayı düşlüyorum.”

Hayalim: Kimseye Muhtaç Olmamak

Şilan, 2023’te adalet yüksek okulundan mezun oldu ancak kendi alanında iş bulma şansı yakalayamadı. Kısa süreli birkaç işte çalışmış. Şilan, sürecini şöyle ifade ediyor: “Üniversiteyi bitirince kendi ayaklarımın üzerinde duracağım, kimseye muhtaç olmayacağım hayali kurmuştum. Ama gerçekler böyle değil. Mezun olduktan sonra hala aileme muhtaç kalıyorum. Her gün saatlerimi iş başvuru sitelerinde geçiriyorum. Cebimde sık sık para yok, bu yüzden dışarı çıkma lüksüm kalmadı. Ailemden yalnızca zorunlu ihtiyaçlarım için yardım alabiliyorum. Dışarıda bir kitap almak ya da konsere gitmek ise şu an hayal gibi. İşsizlik psikolojik olarak zorlu bir süreç.”

Şampuanımı Annem Alıyor

Irmak, bir yıl önce bankacılık ve sigortacılık bölümünden mezun oldu. Deneyim şartı arayışına isyan ediyor ve şöyle diyor: “Ben iki önlisans mezunuyum. Devam edip 4 yıla tamamlamak istiyorum ama onların da iş bulması neredeyse imkansız. Ailemden para talep etmeden geçinmek de oldukça zor. Çok sınırlı bir bütçeyle dışarı çıkabiliyorum. Hâlâ şampuanımı annem alıyor. Bu durum çok ağır, artık kendi bölümümden umudu kesmeye başladım ve ne iş olursa olsun çalışmak zorundayım.”

İşsiz Olmayı Ben Tercih Etmedim

Ahmet, iki yıl önce işletme bölümünden mezun oldu. İşsizlik psikolojisiyle ilgili hissettiklerini dile getiriyor: “Eve kapanmak, çalışmamak benim tercihim değil. 25 yaşına geldim ama ailemden para almak zorunda kalıyorum. İçinde bulunduğumuz durum umutsuzluğa sürüklüyor. İş görüşmelerine gidiyorum ama tecrübe şartı arıyorlar. Okulu yeni bitiren biri olarak, iş bulabilmek oldukça zor. İşsizlik beni kredi kartıyla daha da borçlandırdı ve sürekli düşünmekten kendimi işe yaramaz gibi hissediyorum.”

Arkadaşlarımla Artık Daha Az Buluşuyorum

Roz, çalışma ekonomisi ve endüstri ilişkileri mezunu. Yaklaşık 2.5 aydır işsizlik süreci yaşıyor. “Aile ile yaşamasanız zaten geçiminiz mümkün değil” diyen Roz, “Kısa süre önce işsiz kaldım ve bu ruhsal olarak oldukça zorlayıcı. Maddi ve manevi olarak yıprandığınızı hissediyorsunuz. Masraf yapmamaya çalıştığım için çok dışarı çıkmıyorum. Çalıştığım zamanlarda daha rahattım, istediğimi alabiliyordum. Şimdi her yerde fiyatlara iki üç kez bakarak hareket ediyorum ve ne ucuzsa onu almayı hedefliyorum. Arkadaşlarımla buluşmalarım da azalıyor.” ifadelerini kullanıyor.

İş Bulma Umudu Tükeniyor

Bahçeşehir Üniversitesi Ekonomik ve Toplumsal Araştırmalar Merkezi’ne göre Türkiye’de eğitimde ve istihdamda yer almayan (NEET) 2.3 milyon gençten 632 bini aktif olarak iş arıyor. Eğitim düzeyine göre en yüksek NEET oranı yüzde 26.7 ile lise üstü grupta. Ancak bu gruptaki gençlerin yüzde 53.5’i aktif iş arayışında bulunuyor. Yüksek eğitim seviyesindeki gençlerin atalet değil, iş bulma zorluğu yaşadıkları anlaşılıyor. NEET grubu içinde yer alan 464 bin potansiyel iş gücünün yaklaşık yüzde 70’i “daha önce iş arayıp bulamadığı” ya da “vasıflarına uygun iş bulamadığı” için iş aramayı bıraktığını ifade ediyor. Bu durum, gençler arasında iş bulma umutsuzluğunun yaygın olduğunu göstermektedir.