Birçok Fabrikada Üretim Durabilir

ŞEHRİBAN KIRAÇ / NEFES

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Dr. Fatih Birol, 1970'lerde petrolde yaşanan krizin benzerinin nadir toprak elementlerinde de yaşanabileceği konusunda uyarıda bulundu. Birol, “Bakır, kobalt, lityum, nikel, manganez gibi nadir topak elementlerinde kritik minerallerde Çin’in etkisi büyük. Çin, bugün bu kritik minerallerin A veya B'sini ihraç etmeyeceğini söylese, Avrupa, Türkiye ve Amerika'daki birçok fabrika durma noktasına gelebilir. Böyle bir risk mevcut.” dedi. Dr. Birol ile dünya enerji piyasasını konuştuk.

Kara Bulut Gibi

Dünyada jeopolitik riskler, savaşlar artıyor. Bu, enerji sektörünün geleceğini nasıl etkiliyor?

Bugün dünya, jeopolitik olarak sıradışı bir süreçten geçiyor. Enerjiyi etkileyen jeopolitik durumlar, adeta kara bulut gibi dünya enerji sektörünün üstünü kaplıyor.

Enerji ile jeopolitik her zaman birbiriyle bağlantılı olmuştur. Petrol krizi, doğalgaz krizi ve daha fazlası yaşandı. Ancak bu kadar çok faktörün bir araya geldiği ve jeopolitikanın enerji sektörünü bu denli etkilediği bir dönem yaşanmamıştı.

Bugün petrol, doğalgaz ve kritik minerallerde bu durumu gözlemliyoruz. Dünya politik sistemi büyük bir değişim içinde; yıllardır süren ülkeler arası ittifaklar zayıflıyor ve yeni ittifaklar kuruluyor.

Bu da jeopolitikanın enerji üzerindeki etkisini her geçen gün daha çok hissettiriyor. Enerji güvenliği her zaman önemli olmuştur, ancak günümüzde ve gelecekte daha da kritik hale geleceği görünmekte.

Petrol Talebi Yavaşlıyor

2025'te petrol fiyatlarında düşüş yaşandı. 2026 için öngörüleriniz neler?

2024'te petrol piyasalarında daha rahat bir dönem geçireceğimizi belirtmiştik; arz bol bir hale geliyor ve fiyatlar düşüyor. Petrol talebi geçmişe göre daha yavaş büyüyor. 'Amerika beşlisi' dediğim ülkelerde büyük miktarda petrol üretimi meydana geldi.

Fiyatların düşeceğini öngörmüştük. Bunu söylediğimizde petrol fiyatı 80 dolar civarındaydı, şimdi ise 60 dolara geriledi. 2026'da önemli krizler olmazsa bu seviyelerde petrol fiyatlarını göreceğiz. Piyasada petrole olan talep oldukça zayıf. Fiyatların düştüğü dönemler, jeopolitik gerginliklerin en yüksek olduğu dönemlerle örtüşüyor.

Peki ileride ne olacak?

Şu an dünyadaki belirsizlik çok fazla. Petrolle ilgili iki senaryomuz var. Birincisi, petrol talebi 2030-2040'a kadar devam edecek; diğeri ise 2030'da belirli bir seviyeye gelecek ve orada kalacak. Ancak bunu belirleyecek şey, dünya ulaştırma sektöründeki elektrifikasyonun ne kadar ilerleyeceğidir. Ulaştırma sektörü toplam petrol tüketiminin yüzde 45'ini oluşturuyor. Ancak yine de kısa dönemde petrol ithal eden ülkeler için rahat bir dönem bekleyebiliriz.

Dünya Elektrik Çağına Giriyor

Dünyada elektrik talebi artıyor, o tarafta öngörünüz nedir?

Elektrik talebi her zaman artış gösteriyor. Son yıllarda elektrik talebi, toplam enerji talebinden iki kat daha hızlı büyüdü. Gelecek 10 yılda elektrik talebinin enerji talebinden altı kat daha hızlı büyüyeceğini öngörüyoruz. Şu ana kadar gördüğümüzden çok daha fazla elektrik tüketimi mevcut ve 2026 ve sonrasında da önemli bir artış bekleniyor.

Dünya, elektrik çağına adım atıyor. Elektrik, konut ve sanayide kullanılırken, üç yeni kullanım alanı devreye girmekte. Birincisi yapay zeka destekli veri merkezleri; bunlar sürekli elektriğe ihtiyaç duyar. Orta ölçekli bir veri merkezi, 100 bin kişilik bir şehir kadar enerji harcıyor.

Veri merkezleri, dünya genelinde hızlı bir şekilde artış gösteriyor. Yapay zeka konusunda ülkeler arasında ciddi bir rekabet var; kimin elektriği var, kimin yok? Bu alanda Çin, hem Amerika'dan hem de Avrupa'dan birkaç adım önde ve hem elektriği hem de gerekli altyapıyı sağlamış durumda.

Lider Bazı Markalar Sıkıntıya Girecek

Elektrik çağı dediniz; bunun tetikleyicileri neler?

2025'te elektrik talebinin yüzde 85’i yenilenebilir kaynaklardan karşılanacak. Ülkeler, elektriği nasıl artırabilirim diye büyük bir yarışa girdi. Bu elektrik çağının ilk tetikleyicisi. İkincisi klima kullanımının artması; iklim değişikliği ile birlikte klima kullanımı artacak. Üçüncüsü ise elektrikli arabalar.

Dünya otomotiv sektörü büyük bir dönüşüm yaşıyor. Avrupa ve Amerikalı şirketler bunun sonucunda ciddi ekonomik darbeler alacak. AB ülkeleri uzun yıllar boyunca en büyük otomobil üreticileri oldular; 2024 itibarıyla ise Çin dünyanın en büyük otomobil üreticisi konumuna gelecek.

Şu anda dünyada üretilen her 10 arabanın 5’i Çin'de üretiliyor. Arabaların yeni alımında gelişmiş ülkeler değil, gelişmekte olan ülkeler öne çıkıyor. 5 yıl önce satılan araçların sadece yüzde 5’i elektrikliydi; şu anda ise bu oran yüzde 25'e çıktı ve daha da büyüyecek. Almanya, Japonya ve Güney Kore’nin büyük markalarının konumu sarsılacak. Lider bazı markalar sıkıntı yaşayacak.

1970’teki Krize Benzer Bir Kriz Yaşanabilir

Günümüzde kritik mineraller gündemde; bu alanda neler bekleniyor?

Kritik mineralleri pek çoğumuz sadece temiz enerji, teknoloji ve güneş panelleri ile ilişkilendiriyor; fakat bu durum aslında çok daha derin. Kritik mineraller, savunma sanayi, araç üretimi, çipler ve yapay zekâ gibi birçok alanda kullanılıyor.

Çin, kritik mineraller konusunda diğerlerinden çok önce harekete geçmiş durumda. Bu alanda kendi ülkesinde, Asya ve Latin Amerika’da mineralleri ve madenleri elde etmek için farklı anlaşmalar yaptı. Üstelik, ülkesinde minerallerin rafine edilmesi için dev tesisler kurdu. Çin, bu konuda diğer ülkelerden en az 10 yıl önde.

1970'lerde nasıl petrol krizi yaşadıysak, yakın gelecekte kritik minerallerde de böyle bir kriz yaşama ihtimalimiz var. Dünya ticaretinin merkezinde kritik mineraller olacak. Konuyla ilgili olarak uyarılarımızı yaptık. 2025 Nisan ayında Çin bazı minerallerin ihracatını kısıtlayacağını açıkladığında dünya sarsıldı; özellikle otomobil tedarik zinciri büyük ölçüde etkilendi.

Çin’in rafinaj piyasasındaki payı yüzde 92. Diğer ülkeler rafinaj yatırımlarını artırmayı planlıyor ama bu yatırımların 2035’e kadar Çin’in rafinaj piyasa payını en fazla yüzde 75’e çekebileceğini öngörmekteyiz. Çin oldukça güçlü bir konumda.

Çin Tüm Ülkelerden En Az 10 Yıl İleride

1970'teki petrol krizine benzer bir kriz yaşama olasılığımız nedir?

1970'lerde dünya ciddi bir petrol krizi yaşamıştı. Bu krizin nedeni, stratejik öneme sahip petrolün birkaç ülkenin elinde bulunmasıydı. Ülkeler büyük bir ambargo uyguladı ve bu durum dünya ekonomisinde ciddi bir çalkantıya yol açtı.

Bu çalkantı yıllar boyunca herkesi etkiledi; büyük benzin kuyrukları oluştu ve ekonomiler resesyona girdi. Eğer önlem almazsak, şimdi de kritik minerallerde benzer bir durumu yaşayabiliriz. Bakır ve kobalt gibi nadir toprak elementlerinde tek bir ülkenin, Çin'in hâkimiyeti mevcut.

Çin, diğer ülkelerden en az 10 yıl önde. Eğer Çin, kritik minerallerde A veya B’yi ihraç etmeyeceğini söylese, Avrupa, Türkiye ve Amerika'daki birçok fabrika durma aşamasına gelebilir.

Otomotiv Etkilenecek

Örneğin, Çin hangi mineralin ihracatını durdurabilir?

Mesela bunlardan biri nadir toprak elementleri. 2025 Nisan ayında Çin, bu elementlerin ihracatına kısıtlama getirdi. Bu durum, dünya genelindeki otomotiv firmalarını şoka soktu; çünkü böyle bir durumun olabileceğini düşünmemişlerdi.

İhracat kısıtlaması, tedarik zincirinin felce uğraması anlamına geliyor. Ancak sonrasında Çin, bu kısıtlamayı nispeten kaldırdı. Yine de, böyle bir güce sahip olduğunu dünyaya göstermiş oldu; gelecekte de bu durumu gerçekleştirme potansiyeli mevcut.

En büyük sıkıntıyı hangi sektör yaşayacak?

Otomotiv sektörü, cep telefonları, dronelar, savunma sanayi gibi birçok sektör, bu nadir toprak elementlerine bağlı. Her sektör etkilenebilir.

Alicıların Ellerinin Güçleneceği Bir Dönem

Petrol tarafında fiyat düşecek dediniz, doğalgazda neler olacak? Tüketiciler bu fiyat düşüşlerinden faydalanabilecek mi?

2025'te petrol ve doğalgaz fiyatları aşağı yönlü gerçekleşti. 2025'te petrol fiyatları 20 dolar düştü; 80 dolardan 60 dolara geriledi. Bu oldukça büyük bir düşüş. Doğalgazda da önemli bir fiyat düşüşü yaşandı. Üretim her iki alanda da çok yüksek, bu nedenle fiyatlar düşmekte. 2026'da büyük jeopolitik sürprizler yaşanmazsa fiyatlar makul seviyelerde kalmaya devam edecek.

Doğalgazda, daha rahat bir döneme geçiyoruz. Şimdiye kadar görülmemiş miktarda sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) piyasaya sürüldü; son 40 yılda gelen gazın neredeyse yarısı son 5 yılda gelecek. Bu durum doğalgaz fiyatlarının düşmesine neden oluyor. Uzun yıllardır doğalgaz piyasaları, satıcıların kontrolünde idi; fakat artık alıcıların piyasa haline geliyor. Alıcıların eli güçlenecek.