Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) tarafından gerçekleştirilen yeni bir çalışma, depremlerin beklenmedik bir şekilde “bumerang” etkisi yaratabileceğini gösterdi.
Genellikle bir fay hattı boyunca tek bir yönde hareket eden kırılmalar, bazı nadir durumlarda yön değiştirerek, aynı bölgeyi birkaç saniye içinde yeniden vurabiliyor.
Basit Fay Hatlarında Gizli Tehlikeler
Geçmişte, bu tür “geriye doğru yayılan” depremlerin sadece karmaşık, çok parçalı veya kıvrımlı fay sistemlerinde meydana gelebileceği düşünülüyordu. Ancak MIT araştırmacıları Yudong Sun ve Camilla Cattania’nın yaptığı simülasyonlar, basit ve düz bir fay hattının bile uygun şartlar altında bu bumerang etkisini oluşturabileceğini kanıtladı.
Araştırmacılar, bumerang davranışının doğada sanılandan daha yaygın olabileceğini ve mevcut sismik verilerde gözden kaçmış olabileceğini vurguluyor. 2011 Tohoku (Japonya) ve 2023 Türkiye-Suriye depremleri gibi büyük felaketlerin, bu tür bir bumerang etkisini göstermiş olabileceğine dair ipuçları da mevcut.
Sürtünme ve “İkinci Geçiş” Mekanizması
Araştırmaya göre, bir depremin yönünün değişmesi, fay üzerindeki sürtünme kuvvetinin dalgalanmasında gizli. Normalde bir kırılma başladığında sürtünme düşer ve kayma daha kolay hale gelir; ancak bumerang depremlerde sürtünme öncelikle azalıyor, ardından geçici olarak artıyor ve sonra tekrar düşüyor.
Kırılma bir yöne doğru ilerlerken, arkasındaki bölgede stres birikimi devam ediyor. Belirli fiziksel koşullar oluştuğunda, bu biriken stres ikinci bir kırılmayı tetikleyerek sarsıntıyı başlangıç noktasına geri gönderiyor.
Bu durum, büyük depremlerin yalnızca küçük depremlerin büyütülmüş hali olmadığını, aslında farklı kırılma dinamiklerine sahip olabileceklerini gösteriyor.
Hasar Modelleri Değişebilir
Depremin yönü, yer sarsıntısının şiddetini doğrudan etkiliyor; çünkü sarsıntı genellikle kırılmanın ilerlediği yönde daha güçlü hissediliyor. Eğer bir deprem bumerang etkisiyle geri dönerse, bir bölgeyi adeta “süpürerek” geçtikten saniyeler sonra tekrar güçlü bir şekilde sarsabilir.
Profesör Camilla Cattania, bu durumun binaların dayanıklılığı ve hasar modelleri açısından kritik olduğunu belirtiyor: “Sarsıntı, kırılma yönünde güçlenir ve binalar buna daha fazla tepki verir. Bu nedenle, bumerang olaylarının nerede gerçekleşebileceğini anlamak, gelecekteki tehlikeleri tahmin etmek için hayati önem taşıyor.”
Bu bulgular, harita üzerinde basit görünen fay hatlarının bile aslında daha karmaşık fiziksel süreçlere sahip olabileceğini ve mühendislerin afet planlamalarında bu “ikinci geçiş” riskini dikkate alması gerektiğini gösteriyor. Araştırma sonuçları AGU Advances dergisinde yayımlandı.
