ABD ve İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaş, küresel iş dünyasında zincirleme etkiler yaratıyor. Enerji fiyatlarının yükselmesi, kritik hammaddelerin tedarikinde yaşanan aksaklıklar ve önemli ticaret rotalarındaki belirsizlik, dünya genelinde birçok sektörü baskı altına aldı.
Uzmanlara göre kriz; havacılıktan savunma sanayine, gıdadan yarı iletken üretimine kadar geniş bir alanda hissediliyor.
Havacılıkta Kaos
Savaş nedeniyle Orta Doğu hava sahasının büyük bölümü kapandı. Katar dahil birçok ülkenin hava sahasında füze ve insansız hava aracı tehdidi nedeniyle uçuşlar iptal edildi veya yön değiştirildi.
On binlerce uçuşun iptali ve yeniden planlanması, küresel havacılığı pandemi sonrası en büyük krizlerinden biriyle karşı karşıya bıraktı. Dünyanın en yoğun uluslararası havalimanı olan Dubai’de operasyonlar ciddi şekilde aksarken, bölgedeki diğer önemli aktarma merkezleri de yoğun baskı altında kaldı.
Bazı yolcular özel jetlere yönelirken, bazıları uzun kara yolculuklarıyla Suudi Arabistan’ın Riyad kentine ulaşarak buradan uçuş bulmaya çalıştı.
Ayrıca jet yakıtı fiyatlarının hızla yükselmesi, bilet fiyatlarını artırırken hava kargo taşımacılığında da ciddi aksamalara yol açtı. Taze gıdadan uçak parçalarına kadar birçok gönderi beklemeye alındı.
Havayolları Zorda
Körfez hava sahasının kapanması, havayolu şirketlerini doğrudan etkiledi. Artan yakıt maliyetleri ve operasyonel aksaklıklar nedeniyle birçok şirket yüz milyonlarca dolarlık ek maliyetle karşı karşıya kaldı.
Jet yakıtı fiyatlarının savaşın başlamasından bu yana iki katına çıkması, şirketleri bilet fiyatlarını artırmaya, ek yakıt ücretleri koymaya ve bazı hatları azaltmaya zorladı.
Pilotlar için de riskler artarken, insansız hava aracı tehditleri uçuş güvenliğini daha da kritik hale getirdi.
Turizm ve Dubai Üzerindeki Etki
Krizin etkileri, Orta Doğu’nun güvenli ve lüks turizm merkezi imajını da zedeledi. Bölge turizminin yıllık yaklaşık 367 milyar dolarlık hacmi risk altına girdi.
Dubai başta olmak üzere alışveriş merkezlerinde birçok mağaza kapandı veya sınırlı personelle hizmet vermeye başladı. Kriz, küresel havacılığın az sayıda büyük merkeze olan bağımlılığını da gözler önüne serdi.
Savunma Sanayi ve Teknoloji
ABD, İran’a yönelik operasyonlarda Tomahawk füzeleri, hayalet savaş uçakları ve düşük maliyetli saldırı dronları dahil geniş bir silah yelpazesi kullandı.
Pentagon’un bazı yapay zekâ teknolojilerini de operasyonlarda kullandığı belirtilirken, tedarik zinciri güvenliği tartışmaları yeniden gündeme geldi. ABD Savunma Bakanlığı, bir yapay zekâ şirketini “tedarik zinciri riski” olarak sınıflandırarak yüklenicilerin kullanımını yasakladı.
Ayrıca Pentagon, askeri operasyonlar nedeniyle azalan stokları yeniden doldurmak için savunma şirketleriyle görüşmeler yürütüyor.
Kritik Hammade ve Metallerde Kriz
Hürmüz Boğazı’ndaki aksaklıklar, alüminyum başta olmak üzere birçok kritik hammaddenin sevkiyatını durma noktasına getirdi. Körfez bölgesi, küresel alüminyum arzının yaklaşık yüzde 8’ini sağlıyor.
Bazı üreticiler faaliyetlerini azaltırken, Londra Metal Borsası’nda alüminyum fiyatları hızla yükseldi. Helyum fiyatlarında da ciddi artış yaşandı. Bu durum, yarı iletken üretiminden tıbbi görüntülemeye kadar birçok sektörü etkiliyor.
Endonezya’daki nikel üreticileri, Orta Doğu’dan gelen sülfür tedarikinin aksaması nedeniyle üretimi kısmak zorunda kalabilir.
İlaç Tedariki Risk Altında
Savaş, Körfez ülkelerine yönelik ilaç sevkiyatlarını da aksattı. Özellikle kanser tedavileri gibi hassas ilaçların taşınması zorlaşırken, alternatif kara yolları değerlendiriliyor.
Henüz büyük çaplı kıtlık yaşanmasa da, çatışmaların uzaması halinde ciddi tedarik sorunları ortaya çıkabileceği belirtiliyor.
Gıda, Moda ve Tüketim Sektörü
Bangladeş ve Hindistan’daki havaalanlarında bazı tekstil ürünlerinin sevkiyatı aksadı. Bu durum, küresel hızlı moda markalarının tedarik zincirlerini zorlamaya başladı.
Artan enerji maliyetleri, plastik üretiminden ambalaja kadar birçok alanda maliyetleri yükseltti. Bu da içme suyu gibi temel ürünlerde fiyat artışlarına yol açtı.
Hindistan’da restoran ve oteller, pişirme gazı tedarikindeki sorunlar nedeniyle kapanma riskiyle karşı karşıya. Hanehalkları ise alternatif olarak elektrikli ocaklara yöneliyor.
Çip ve Veri Merkezleri Etkileniyor
Güney Koreli yetkililer, Orta Doğu’dan sağlanan kritik yarı iletken üretim girdilerinin kesintiye uğrayabileceği uyarısında bulundu. Özellikle helyum, çip üretimi için vazgeçilmez bir kaynak olarak öne çıkıyor.
Öte yandan, bazı veri merkezlerine yönelik saldırılar, teknoloji tedarik zincirleri ve büyük teknoloji şirketlerinin bölgedeki yatırımları konusunda soru işaretleri yarattı.
Bankacılık Sektöründe Önlemler
İran’dan gelen tehditler sonrası bazı uluslararası bankalar Körfez’de önlemlerini artırdı. Citigroup ve Standard Chartered çalışanlarını evden çalışmaya yönlendirirken, HSBC Katar’daki tüm şubelerini geçici olarak kapattı.
Uzmanlara göre savaşın uzaması halinde, küresel finans sistemi üzerindeki baskı da artabilir.
DOLAR
EURO
İNG. STERLİNİ
İSV. FRANGI
KAN. DOLARI
ÇEYREK ALTIN
BITCOIN