İran'da 28 Aralık 2025'te yerel para biriminin döviz karşısında aşırı değer kaybetmesi ve artan ekonomik sorunlar nedeniyle Tahran'da esnafların başlattığı protestolar, hızla birçok kente yayılarak rejim karşıtı gösterilere dönüştü.
Başta Tahran olmak üzere Tebriz, Meşhed, Ahvaz, İsfahan, Şiraz, Kum, Yezd, Kirmanşah, Kirman ve Kereç gibi birçok şehirdeki protestolar esnasında kamu kurumları ve polis araçları ateşe verildi. Tahran yönetimi, gösterilerin genişlemesi üzerine internet erişimini kesti.
Halkın 2 haftadır sokaklarda sürdürdüğü rejim karşıtı gösterilere dair gelişmeler neler?
Nasıl Başladı?
Döviz kurundaki artış, İran'daki ekonomik sorunları derinleştirdi. Piyasalardaki belirsizlik ve durgunluk, Tahran'daki esnafın sokaklara dökülmesine neden oldu. Bazı şehirlerde esnaf kepenk kapatarak protestolara katıldı. İlk günlerde emniyet güçlerinin müdahale etmemesi, halkın eylemlerinin rejim karşıtı protestolara dönüşmesine yol açtı.
Gösterilere müdahale eden emniyet, eylemlerin artmasıyla birlikte göz yaşartıcı gaz ve tabancalarla sokaklardaydı; bu durum zaman zaman çatışmalara neden oldu.
İranlı Siyasetçilerin Tepkileri
İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, 3 Ocak'taki ilk konuşmasında ekonomik taleplerin meşru olduğunu kabul ederken, ülkeyi güvensiz hale getirmek isteyen gruplara karşı daha sert önlemler alınması gerektiğini savundu.
Dövizdeki artışı “düşmanın işi” olarak nitelendiren Hamaney, düşmanların halkın ekonomik sıkıntılarından faydalanmaya çalıştıklarını ifade etti.
Hamaney, “Protesto edenlerle iletişim kurarız; ancak kaos çıkaranlarla konuşmak mantıklı değildir. Kaos yaratanlar cezalandırılmalıdır” dedi.
ABD Başkanı Donald Trump'ı gösterileri kışkırtmakla suçlayan Hamaney, 9 Ocak'taki konuşmasında “Yabancı güçler destekli ajanlara hoşgörü gösterilmeyecek” diyerek, göstericilere sert müdahale gerekliliğine dikkat çekti. “İslam Cumhuriyeti, yüz binlerce şerefli insanın kanıyla iktidara gelmiştir ve sabotajcılara karşı geri adım atmayacaktır” şeklinde konuştu.
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ise gösterilerin başlamasına iki gün sonra, diyalog kurma talimatı verdi. Pezeşkiyan, “Protestocuların temsilcileriyle iletişim kurun ve haklı taleplerini dinleyin. Hükümet, sorunları çözmek için harekete geçecektir” dedi.
Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, 1 Ocak'ta ekonominin kötüleşmesinden ABD'yi değil, kendilerini sorumlu tutarak, “Eğer insanlar memnun değilse, bu bizim hatamızdır. Suçu başkalarına atmayın” açıklamasında bulundu.
Olayların giderek şiddetlendiği günlerde, Pezeşkiyan 11 Ocak'ta yaptığı konuşmada, halkın itirazlarını dikkate aldıklarını ve çözümler için çaba gösterdiklerini belirtti. “Halkın sorunlarını çözmek ve kargaşaya izin vermemek bizim önceliğimizdir” dedi.
Bu süreçte merkez bankası başkanının değiştiği ve vatandaşlara aylık yaklaşık 7 dolar ödeme yapılacağı duyuruldu.
Trump ve Netanyahu'nun Açıklamaları
ABD Başkanı Donald Trump, 2 Ocak'ta yaptığı paylaşımda, İran'daki protestolara ilişkin “Eğer İran barışçıl göstericileri hedef alırsa, ABD yardım edecektir” dedi.
Trump, 4 Ocak'ta benzer bir açıklama yaparak, protestocular üzerinde baskı kurulduğu takdirde sert bir yanıt verilebileceğini ve gelişmeleri takip ettiklerini belirtti.
Trump, 10 Ocak'ta İran'ın özgürlüğe daha yakın olduğunu belirterek, yardım teklifinde bulundu.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ise 11 Ocak'ta yaptığı açıklamada, İran'daki olayları yakından takip ettiklerini, özgürlük mücadelesini desteklediklerini ve masum sivillere yönelik saldırıları kınadıklarını ifade etti. İran halkının zulümden kurtulacağını öne sürdü.
Trump, son olarak İran'ın bir gün önce iletişime geçtiğini belirterek, görüşme ayarlayacaklarını fakat gelişmelerin nedeni ile hareket geçmek gerekebileceğini kaydetti. Ayrıca, İran halkının internet bağlantısının kesilmesiyle ilgili olarak Elon Musk ile iletişime geçerek Starlink aracılığıyla bağlantının yeniden sağlanabileceğini belirtti.
Kaç Kişi Hayatını Kaybetti?
İran İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA), 11 Ocak'taki raporunda, 544 kişinin hayatını kaybettiğini, bunların arasında 37 emniyet görevlisi, 1 savcı ve 8 çocuğun bulunduğunu açıkladı. Gözaltına alınan kişi sayısı ise 10,681 olarak raporlandı.
Resmi haber ajansları, hayatını kaybeden güvenlik güçlerinin sayısını açıklarken, protestoculara dair resmi bir bilgi vermedi.
Ülkede internet yaklaşık 4 gündür kesik bulunmakta ve telefon şebekeleri de düzgün çalışmıyor. İran'daki resmi haber sitelerinin birçoğuna erişim sağlanamıyor.
Tahran Belediye Başkanı Ali Rıza Zakani, 8 Ocak'ta yaptığı açıklamada, protestolar sırasında kamu ve özel mülklere büyük zarar verildiğini söyledi. Bazı grupların otobüs, itfaiye aracı ve diğer kamu binalarına zarar verdiğini aktardı.
ABD İran'a Saldırır Mı?
Amerikan medyası, Trump yönetiminin İran'a müdahale planları üzerinde çalıştığını bildirdi. 13 Ocak'ta bu konudaki olası planlarla ilgili Trump’a brifing verileceği duyuruldu.
Üç önemli seçeneğin masaya yatırılması bekleniyor; bunlar arasında İran’ın askeri ve sivil altyapısına yönelik siber saldırılar ve Starlink’in İran’a sokulması bulunuyor.
Askeri hedeflere hava saldırısı ihtimali masada dururken, yetkililer şu an için siber ve ekonomik alanlara odaklandıklarını ifade ettiler. Ancak bazı yetkililer, askeri müdahalenin İran halkını bir araya getirebileceğinden endişe ediyor.
İran yönetimi, olası bir askeri saldırı durumunda bölgedeki ABD üsleri ve gemilerinin hedef olacağını duyurdu.
Pehlevi Yeniden Gündemde
Olaylar, devrim sonrası sürgünde yaşayan devrik şahın oğlu Rıza Pehlevi’yi de yeniden gündeme getirdi. Pehlevi, İranlılara protestoları destekleme ve petrol gibi önemli sektörlerde grev yapmaları çağrısı yaptı.
Tahran'daki bazı görüntülerde “Bu son savaş, Pehlevi geri dönecek” sloganları duyuldu. Pehlevi, Batı basınında kendisini İran'daki protestoların lideri olarak tanıtmaya çalıştı. Ancak uzmanlar, Pehlevi'nin İran'daki destek oranı konusunda şüpheci.
