Kritik Mineraller Mücadelesi: Batı, Çin'e Karşı Alarmda

Çin, elektrikli araç bataryaları, güneş panelleri, rüzgâr türbini mıknatısları ve diğer düşük karbon teknolojileri için elzem olan kritik minerallerin en büyük tedarikçisi durumunda.

2025 yılında, Pekin’in ABD Başkanı Donald Trump'ın ticaret tarifelerine yanıt olarak nadir toprak elementleri ihracatını sınırlamaya başlaması, diğer ülkelerin Çin'e olan bağımlılığını azaltma çabalarını daha da öncelikli hale getirdi.

ABD hükümeti, alternatif bir tedarik zinciri oluşturmak için yerli madencilik ve işleme tesislerine doğrudan yatırımlar yapıyor, Brezilya'dan Avustralya'ya kadar çeşitli projeleri finanse ediyor ve diğer ülkelerle kritik mineral ittifakları kurmaya çalışıyor. Ayrıca, stratejik petrol rezervine benzer şekilde, 12 milyar dolarlık bir kritik mineral stoku oluşturma planı gündemde.

Kritik Mineraller Nedir?

Kritik mineraller, ülkelerin sanayi ve askeri kapasitesi açısından hayati öneme sahip ham maddeleri kapsayan bir grubu ifade ediyor. ABD ve Avrupa Birliği'nde yaklaşık 50 metal ve mineral bu kategoriye girmektedir. Lityum, grafit, kobalt, manganez ve nadir toprak elementleri bu mineraller arasında yer almaktadır.

Bu mineraller, iklim değişikliğiyle mücadelede kritik tesislerin kurulumunda önemli bir rol oynuyor. Bazıları ise sivil ve askeri iletişimde kullanılan yarı iletkenlerde de yer almakta.

Tedarik Neden Zor?

Kritik mineraller dünya genelinde geniş bir dağılıma sahip olsa da, çıkarılması ve işlenmesi son derece karmaşık, enerji yoğun ve çevreye zarar verebiliyor. Çin, bu minerallerin değer zincirinin işleme ve rafine aşamalarında hakim konumda bulunuyor.

Bakır gibi daha yaygın metallerde dahi artan talep, arzın yetersiz kalabileceğini gösteriyor. Avrupa Birliği 2023 yılında bakır ve nikel gibi metalleri ilk kez “kritik hammadde” olarak değerlendirdi.

Nadir toprak elementlerinde Çin’in küresel üretimdeki payı son on yılda azalmış olsa da, özellikle ihracat kısıtlamalarına tabi olan “ağır” nadir toprak elementlerinin işlenmesinde hala belirleyici konumda bulunuyor. 2025 yılı itibarıyla dünyadaki nadir toprak mıknatıslarının neredeyse tamamını Çin üretmekteydi.

Batı için Riskler

Batılı üreticiler, tek bir ülkeye aşırı bağımlılığın; enerji kesintileri, salgınlar veya siyasi gerginlik gibi durumlarda tedarik riskini artırdığını belirtmektedir.

Çin ile devam eden ekonomik rekabet ve diplomatik gerginlikler de ek bir risk oluşturuyor. Devlet Başkanı Şi Cinping, nadir toprak elementlerindeki üstünlüğünü ticaret müzakerelerinde bir kaldıraç olarak daha önce kullanmıştı. 4 Nisan 2025 tarihinde Pekin’in yedi nadir toprak elementini ihracat kontrolüne tabi tutması, dünya genelindeki üreticilerde endişe yaratmıştı.

Bir yıllık ticaret ateşkesi süresince Çin, bazı kısıtlamaları askıya alırken, ABD de tarifeleri düşürmeyi ve bazı Çinli firmalara yönelik kısıtlamaları hafifletmeyi kabul etti. Ocak 2026'da ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, nadir toprak sevkiyatlarının anlaşma kapsamında “beklenildiği gibi” devam ettiğini açıkladı.

Çin Nasıl Bu Kadar Güçlendi?

Çin’in kritik minerallerdeki stratejik yaklaşımı 1990’lara uzanıyor. Deng Xiaoping, 1992 yılında “Ortadoğu’nun petrolü varsa, Çin’in de nadir toprakları var” diyerek bu potansiyele dikkat çekti.

Çin, zamanla yurtdışındaki madencilik yatırımlarına yoğunlaştı ve birçok endüstriyel hammadde ile birlikte rafinaj ve işleme süreçlerinde lider konumuna geldi. Batılı firmalar ise üretimlerini Çin'e devretmeyi tercih etti.

Günümüzde Çin, küresel üretim veya rafinaj bakımından 20 kritik hammaddede lider durumda. Örneğin, disprosiyum elementinde (aydınlatma ve lazer teknolojilerinde kullanılıyor) küresel maden arzının yüzde 84'ü, rafine üretimin ise tamamen Çin kaynaklıdır.

ABD Beyaz Sarayı’na göre, ABD, en az 15 kritik madende yüzde 100 ithalata bağımlıdır ve nadir toprak ithalatının yüzde 70’i Çin’den gelmektedir.

ABD ve Avrupa’nın Adımları

ABD, MP Materials gibi nadir toprak üreticilerine yatırım yaparak; lityum ve çinko projelerine destek sağladı. 2026'da USA Rare Earth Inc. 1,6 milyar dolarlık finansman elde etti.

Şubat ayında duyurulan “Project Vault” programı dahilinde, 12 milyar dolarlık kritik mineral stok programına General Motors, Boeing ve Google’ın ana şirketi Alphabet gibi büyük firmaların katılım sağladıkları bildirildi.

Avrupa Birliği'nin “RESourceEU” planı, Çin’e bağımlılığı azaltmak amacıyla bu yıl yaklaşık 3 milyar euro harcama ve yeni bir yatırım-denetim mekanizması kurulmasını öngörüyor. Hindistan da kendi kaynaklarını geliştirmek için girişimlerde bulunuyor.

Başarı Şansı Ne?

ABD Başkanı Trump’ın ticaret danışmanı Peter Navarro, Çin’in malzeme tekelinin “hızla ortadan kaldırılacağını” iddia etse de, sektör uzmanları bu sürecin daha karmaşık olduğunu ifade ediyor.

Bazı kritik mineral piyasaları oldukça küçük olduğu için yeni kapasite yatırımları arz-talep dengesini kısa sürede kurabilir. Ancak ağır nadir toprak elementleri ve mıknatıs üretiminde Çin’in neredeyse tam hakimiyeti, hammadde eksikliği, işleme kapasitesi ve teknik bilgi eksikliği nedeniyle önemli bir engel teşkil ediyor.

Ek olarak, Çin, birçok tedarik ülkesinde güçlü bir varlığa sahip. Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ndeki kobalt madenlerinin yarısından fazlası Çinli şirketler tarafından kontrol edilmektedir. Çin, ağır nadir toprak hammaddesinin neredeyse tamamını komşusu Myanmar’dan tedarik ederek mıknatıs üretiminde stratejik bir üstünlük elde etmektedir.