Merkez Bankası'nın Kasasında Gizemli Durum

Ekonomi yönetimi, Merkez Bankası (TCMB) rezervlerinin artışıyla övünse de, gerçekler farklı bir tablo sunuyor. Resmi verilere göre, yüksek faiz oranlarına rağmen bankanın rezervlerinde artış olmadı, aksine bir düşüş gözlemlendi.

Bankanın brüt rezervleri 2025 yılında, bir önceki yıl sonuna göre 28,9 milyar dolar artışla 155,2 milyar dolardan 184 milyar dolara yükseldi. Ancak altın fiyatlarının yükselmesi göz önüne alındığında, rezervlerde aslında bir düşüş yaşandığı görülüyor.

Eski TCMB yöneticisi Zafer Yükseler'in hesaplamalarına göre, bankanın toplam altın rezervleri 2025'te 48,1 milyar dolarlık artışla 112,4 milyar dolara ulaştı. Ancak bu artışın 43,9 milyar doları altın fiyatlarındaki değişikliklerden kaynaklandı.

Döviz Varlıklarında Belirgin Düşüş

Bu durum, altın varlıklarını kapsamayan toplam döviz varlıklarındaki düşüşle açıkça belirginleşti.

TCMB'nin toplam döviz varlıkları 2025 yılı itibarıyla 19,6 milyar dolarlık azalmayla 63,9 milyar dolara düştü. Bankanın net döviz varlıkları da bu dönemde 20 milyar dolarlık bir düşüşle -38,2 milyar dolara geriledi.

Net altın varlıkları ise, büyük ölçüde altın fiyatlarındaki artış sayesinde 40,4 milyar dolarlık artışla 96 milyar dolara yükseldi.

Cari Açık ve Net Hata-Noksan Etkisi

TCMB rezervlerindeki bu düşüşün arkasındaki neden, ödemeler dengesi verilerinde gizlidir.

Son açıklanan Ekim verilerine göre, Türkiye'nin 10 aylık cari açığı 14,5 milyar dolara ulaştı. Bu dönemde, finansman kaynaklarında 3,5 milyar dolarlık doğrudan yatırım, 15,8 milyar dolarlık borç girişi ve 0,8 milyar dolarlık portföy çıkışı gerçekleşti. Böylece, cari açığın üzerindeki net giriş 18,5 milyar dolara ulaştı.

Ancak aynı dönemde toplamda 15,6 milyar dolarlık kaynağı belirsiz para çıkışı (net hata ve noksan) gerçekleşti. Cari açık ile kaynağı belirsiz paranın toplamı 30 milyar doları aştı ve bu durum, TCMB rezervlerinde 10 ay içinde 13,1 milyar dolarlık bir düşüşe sebep oldu.

Merkez'e Altın Alımını Durduran Sorun

Türkiye'de Ağustos 2023 itibarıyla devreye alınan altın ithalatı kısıtlaması, kaynağı belirsiz para çıkışlarındaki artışı gözler önüne serdi.

Net hata ve noksan kaleminde çıkış, kota uygulamasının başlatıldığı son 27 ayda toplamda 30,9 milyar dolara ulaşmış durumda. Kota uygulamasından önceki 27 ayda ise 29,3 milyar dolarlık kaynağı belirsiz para girişi yaşanmıştı.

Mayıs 2023 seçimleri öncesinde yaşanan mali dalgalanma ile birlikte altın ithalatı ciddi bir artış göstermiş, seçimlerden sonra ise Ağustos 2023'te kota uygulaması devreye alınmıştı. Aylık kota miktarı, 12 ton olarak belirlenmişti.

Kota uygulaması sonrasında iç piyasada altın fiyatlarıyla uluslararası piyasalar arasındaki fark tarihi seviyelere ulaşmış, bu gelişme kaçakçılığın artmasına yol açmıştı. Uzmanlar, kaynağı belirsiz para çıkışlarındaki artışta bu durumun etkili olabileceğini belirtmişlerdi.

Bu sebeplerle TCMB, Ekim ayı ortasında yurt içi madenlerden altın alımını durdurdu. Bu adımın ardından altın fiyatlarındaki fark da azalmaya başladı.

Net Hata ve Noksan Nedir?

Bir ülkenin dış dünya ile olan ekonomik ilişkilerini gösteren ödemeler dengesinde ortaya çıkan hata ve eksiklikler ‘net hata ve noksan' olarak adlandırılmaktadır.

TCMB'nin açıklamalarında, ‘net hata noksan' kalemi için “Farklı kaynaklardan elde edilen verilerin, değerleme, ölçüm ve kayıt zamanındaki farklılıkların neticesinde oluşan farklar Net Hata ve Noksan (NHN) kalemine ‘kalıntı' olarak yansımaktadır. Bu kalem, finans hesabından, cari işlemler hesabı ve sermaye hesabının çıkarılmasıyla elde edilmektedir” denilmektedir.

Ödemeler dengesi istatistikleri ve dolayısıyla net hata ve noksan kalemi, hem geçici nitelikteki verilerin zamanla kesinleşmesi hem de yeni kaynaklardan veri toplanması dolayısıyla geriye dönük olarak güncellenmektedir.

İthalat ve ihracattaki gümrük ve banka kayıtlarındaki farklılıkların yanı sıra turizm gelir ve giderlerinin izlenebilmesi için yapılan anketlerin sonuçları, bankaların döviz varlıklarında artış veya azalış olarak görünmüyorsa, aradaki fark ‘net hata noksan' kalemine eklenmektedir.

Ayrıca, yastık altında tutulan para ve değerli metallerin sisteme giriş ve çıkışları da kaynağı belirsiz giriş-çıkışlar olarak kaydedilmektedir.

Bunun yanı sıra, sermaye girişlerinin zayıfladığı, TL'nin değer kaybettiği ve vergi ve varlık barışı olduğu dönemlerde, yerleşiklerin yurt dışındaki mevduat hareketliliği de net hata ve noksan kalemini yükseltmektedir.

Türkiye'deki yerleşik kişilerin yurt dışı mevduat verilerindeki eksiklikler ile Türk sahipli yabancı bayraklı gemi ve navlun verileri de net hata ve noksan kaleminde etkili olmaktadır.