Lozan Anlaşması çerçevesinde, 103 yıl önce “Yunan ve Türk Halklarının Mübadelesine İlişkin Sözleşme ve Protokol” imzalanmış ve bu doğrultuda yaklaşık 400 bin Türk, Yunanistan'dan Anadolu'ya göç etmiştir. Aynı dönemde, 1,2 milyon Ortodoks Rum da Yunanistan'a yönelmiştir.
Türkiye'ye göç eden mübadillerin, yerleştikleri bölgelerde sosyokültürel ve ekonomik uyumlarını sağlamak adına 10 iskan mıntıkası belirlenmiş, Sakarya bölgesini kapsayan 7'nci mıntıka ise İzmit olarak belirlenmiştir.
Deniz yoluyla İzmit'teki 7'nci mıntıkaya, Selanik, Girit, Manastır, Yanya ve Cezayir-i Bahr-i Sefid gibi bölgelerden gelen 27 bin 687 Müslüman mübadilden bir kısmı, o dönem Adapazarı istasyonuna ulaştırılmıştır.
Adapazarı istasyonunda indirilen mübadiller, Adapazarı, Serdivan, Akyazı, Hendek ve Söğütlü ilçelerine kara yoluyla ulaşmış, Geyve'ye yerleşenler ise demir yoluyla ilçeye intikal etmiştir.
“Toplumlar Büyük Yıkımlar Geçirdikten Sonra Sessiz Kalır”
Sakarya Üniversitesi Balkan Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi (SABAMER) Müdürü Dr. Samet Çakmaker, Balkanların tarih boyunca cazibe merkezi olduğunu, ancak bunun beraberinde birtakım olumsuzlukları da getirdiğini belirtti.
Cazibe merkezlerinin aynı zamanda savaşların, yıkımların ve göçlerin yaşandığı yerler olduğunu ifade eden Çakmaker, bu durumun Balkanlar üzerinde de derin izler bıraktığını söyledi.
Toplumların yaşadığı trajedilerin yalnızca tarih kitaplarında değil, edebiyat eserlerinde de yer bulduğunu kaydeden Çakmaker, bu olayların unutulmadığının altını çizdi. Bu tür anılar, bazen tarihsel olayların karanlıkta kalmış yönlerinin edebi eserlerde gün yüzüne çıktığını gösteriyor.
Çakmaker, mübadele sonrası 2 milyon insanın yer değiştirmesinin büyük bir sosyal olgu olduğunu vurguladı ve bu konuda çok az eser bulunduğunu belirtti. “2000 sonrasında bu konuyu ele alan eserlerin sayısında bir artış gözlemliyoruz,” dedi.
“Cumhuriyet’in Uluslararası Ticaretini Canlandırdılar”
Sakarya Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Burak Çıtır da, Anadolu'daki Rum Ortodoksların Yunanistan'a, Yunanistan'daki 400-500 bin Müslüman'ın da Anadolu'ya göç ettirildiğini hatırlattı.
Göç sürecinin, dönemin yöneticileri tarafından Anadolu'nun daha nitelikli bir nüfusa kavuşması amacıyla düzenlendiğini ifade eden Çıtır, batı bölgelerindeki nüfusun mübadeleye dahil edildiğini vurguladı.
Demir yolu aracılığıyla gerçekleştirilen mübadelede, özellikle Anadolu'nun batı ve Ege kıyılarında yoğunlaştığını belirten Çıtır, İzmit mıntıkasının başlangıç noktası olduğunu söyledi.
İzmit'e deniz yoluyla getirilen mübadiller, evrak işlemlerinin tamamlanmasının ardından kısa sürede Sakarya, Adapazarı, Akyazı, Hendek ve Geyve gibi bölgelere taşınmışlardır. Bu mübadillerin, yanlarında getirdikleri tarım ürünleriyle de bölgede ticari hayata katkı sağladığını ifade etti.
Çıtır, Yunanistan'a gönderilen Rum Ortodoks nüfustan bazı arsaların harabe halde bulunduğunu ve mübadillere yerleşmeleri için devletin köy, cami ve sağlık hizmetleri alanları inşa ettiğini vurguladı.
Sakarya'da yerleşim sürecinin bazı zorluklarla karşılaştığını ve bu süreçte mübadillerin farklı bölgelere yöneldiğini anlatan Çıtır, “Sakarya'nın, mübadille birlikte geliştiğini görüyoruz,” şeklinde konuştu.
