Washington Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden Dr. Ganesh M. Babulal liderliğinde gerçekleştirilen bir araştırma, yaşlı bireylerin günlük yaşam davranışlarının, özellikle de araç kullanma alışkanlıklarının beyin sağlığında erken değişimlerin göstergeleri olabileceğini ortaya koydu.
Sürüş, karar verme, dikkat, hafıza, görsel algı ve motor becerileri bir arada kullanmayı gerektiren bir aktivite olarak, bilişsel sorunların ilk sinyallerinin taşıyıcısı olabilir. 2022 yılında ABD'de meydana gelen trafik kazalarında hayatını kaybeden sürücülerin yaklaşık beşte biri yaşlı sürücülerdi; bu durum, konunun halk sağlığı açısından önemini artırmaktadır.
YAŞLI SÜRÜCÜLER 40 AYA KADAR İZLENDİ
Araştırmanın ana bölümünde, haftada en az bir kez araç kullanan 298 yaşlı yetişkinin GPS cihazları ile donatılan araçları takip edildi. Bu sensörler, 40 aya kadar süren tüm yolculuklarını izlemiş; sürüş sıklığı, mesafeler ve yolculuk saatleri kaydedilmiştir. Katılımcıların bilişsel yetenekleri ise Klinik Demans Derecelendirme (CDR) ölçeği ve tekrarlanan dikkat, işlem hızı ve planlama becerisi testleri ile değerlendirildi.
Takip süresi boyunca bazı katılımcılar hafif bilişsel bozukluk (MCI) tanısı alırken, diğerleri bilişsel olarak normal olarak değerlendirildi. Araştırmacılar ayrıca Alzheimer riskini artıran APOE4 gen varyantının varlığını da kaydetti.
DEĞİŞEN SÜRÜŞ DAVRANIŞLARI BİLİŞSEL RİSKİ ELE VERİYOR
Başlangıçta MCI grubunda yer alan ve sağlıklı sürücüler arasındaki sürüş alışkanlıkları benzer görünüyordu. Ancak zamanla MCI grubunda bazı önemli değişimler gözlemlendi:
- Aylık yolculuk sayısında azalma
- Gece sürüşlerinin belirgin olarak düşmesi
- Orta ve uzun mesafeli yolculukların kısalması
- Gidilen yerlerin çeşitliliğinin azalması
Sadece sürüş davranışlarına dayanan algoritmalar, MCI'yi %82 doğruluk oranıyla tespit edebildi. Yaş, test sonuçları ve Alzheimer genetik riski eklendiğinde, bu oran %87'ye yükseldi. Bu sonuç, yalnızca klinik ölçümlerin kullanıldığı %76'lık doğruluk oranından çok daha yüksektir.
Araştırmacılara göre bu bulgular, sürüş alışkanlıklarını dijital bir biyobelirteç haline getirmektedir. Daha önce yapılan çalışmalar, GPS tabanlı sürüş verilerinin, henüz belirti göstermeyen ancak Alzheimer'ın erken evrelerinde olan bireyleri tespit edebileceğini göstermiştir.
Küçük ölçekli önceki araştırmalar, preklinik Alzheimer hastalarının daha az araç kullandığını, gece sürüşlerinden kaçındığını ve daha az ani manevra yaptığını ortaya koymuştur.
MAHREMİYET ENDİŞELERİ VE GELECEK ADIMLAR
Sürüş verilerinin sağlık göstergesi olarak kullanılması, umut verici görünse de, mahremiyet ve izleme sınırları konusunda tartışmaları gündeme getirmektedir.
Dr. Babulal, erken tespit için düşük maliyetli ve pratik yöntemlere ihtiyaç olduğunu belirterek, araç içi verilerin “hiçbir ek çaba gerektirmeden” toplandığını vurgulamaktadır. Ancak araştırmanın çoğunlukla beyaz ve yüksek eğitimli katılımcılarla yapıldığını, bu nedenle farklı topluluklarda aynı sonuçların elde edilip edilemeyeceği hususunun henüz bilinmediğini ifade etmektedir.
Araştırmada elde edilen teknoloji, doktorların bir hastanın sürüş yeteneklerinde azalma yaşadığını, hasta ve ailesi fark etmeden önce görmelerine yardımcı olabilir. Ayrıca yaşlı sürücülere, kendi kontrollerinde bir sürüşten çekilme planı yapma imkânı sunabilir.
Bu çalışma, Neurology dergisinde yayımlanmıştır.
